Bitkoin narxi $80 000 va 945 million so‘mlik chegaradan oshib, bir oyda qariyb 28 foizga qimmatlashdi. Kriptovalyuta o‘sishining asosiy sababi AQSh davlat qarzining $40 trilliondan oshgani va dollar kursining tushishidir.
Tahlilchilarning ta’kidlashicha, bitkoin narxining bunday keskin ko‘tarilishiga sarmoyadorlarning an’anaviy moliya bozori vositalaridan qochib, o‘z kapitalini dezentralizatsiyalashgan aktivlarga o‘tkazayotgani sabab bo‘lmoqda. Yirik institutsional investorlar, xalqaro fondlar va xususiy sarmoyadorlar bitkoinni «raqamli oltin» — ya’ni umumiy emissiyasi 21 million dona tanga bilan cheklangan va inflyatsiyaga uchramaydigan xavfsiz aktiv sifatida ko‘rmoqda.
Davlat va markaziy banklar o‘z g‘aznasidagi va byudjetdagi kamchiliklarni yopish uchun bosib chiqaradigan qog‘oz (fiat) pullardan farqli olaroq, bitkoin matematik jihatdan kafolatlangan cheklangan taklifni taqdim etadi. An’anaviy bank tizimiga bo‘lgan ishonch pasaygan sharoitda aynan kriptovalyuta global xatarlarni qayta baholashning asosiy benefitsiariga aylandi.
Moliya bo‘roni manbasi: AQSh davlat qarzi $40 trilliondan oshdi
Sarmoyadorlarni o‘z jamg‘armalarini bitkoinga o‘tkazishga majbur qilgan asosiy katalizator Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi chuqur fiskal inqiroz bo‘ldi. AQSh Moliya vazirligining so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatning umumiy davlat qarzi o‘z tarixida birinchi marta $40 trillionlik (aniqrog‘i $40,047 trillion) rekord darajani kesib o‘tdi.
Vashingtonning qarz toplash tezligi xalqaro moliya hamjamiyatida jiddiy xavotir o‘g‘otmoqda:
-
Avvalgi $39 trillionlik chegara bundan bor-yo‘g‘i besh oy muqaddam bosib o‘tilgan edi.
-
So‘nggi o‘n yil ichida AQShning qarzi ikki baravardan ko‘proqqa ko‘paydi.
-
Umumiy summaning $32,26 trillionini xususiy investorlar, kompaniyalar va xorijiy davlatlar oldidagi qarz tashkil etadi, yana $7,78 trillion esa hukumat ichki majburiyatlariga to‘g‘ri keladi.
Qarzning bunday tez o‘sishiga AQSh federal byudjetining ulkan defitsiti sabab bo‘ldi. Faqat bir oy ichida byudjet defitsiti $432 milliardni tashkil etdi — bu mamlakat tarixidagi to‘rtinchi eng yuqori oylik ko‘rsatkichdir. Hukumatning ijtimoiy dasturlar (Social Security, Medicare), mudofaa va mavjud qarzga xizmat ko‘rsatish (foizlarni to‘lash) xarajatlari soliq tushumlaridan sezilarli darajada oshib ketmoqda. Bipartisan Policy Center ekspertlarining baholashicha, yuqori foiz stavkalari sharoitida bunday ulkan qarzni ushlab turish byudjetning rekord qismini yeb bitirmoqda.
Dollar kursining tushishi va jahon bozorlari reaksiyasi
AQSh davlat qarzining keskin ortishi va byudjet defitsitining kengayishi Amerika valyutasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Xalqaro birjalarda AQSh dollarining boshqa asosiy valyutalarga nisbatan qiymatini ko‘rsatuvchi dollar indeksi (DXY) barqaror ravishda pasaymoqda. Investorlar qarzni yopish uchun AQSh Federal zaxira tizimi (FZT) yana «pul bosish stanogi»ni ishga tushirishidan va bu dollarning qadrsizlanishiga olib kelishidan xavotirda.
Dollar kursining pasayishi mintaqaviy va milliy bozorlarga ham ta’sir o‘tkazdi. O‘zbekiston valyuta bozorida ham AQSh dollarining so‘mga nisbatan rasmiy kursi tushib, 11 815,27 so‘m darajasiga pastladi.
Dollar kursining arzonlashishi moliya dunyosidagi katta o‘zgarishlarni ko‘rsatmoqda: Amerika valyutasi asta-sekin o‘zining mutlaq xavfsiz aktiv («safe-haven») maqomini yo‘qotib bormoqda. AQShning suveren kredit reytingi pasayishi xavfi hamda inflyatsiya xatarlari tufayli global kapital muqobil manbalarni izlashga majbur bo‘lmoqda.
Uzoq muddatli istiqbol: dezentralizatsiya davlat qarziga qarshi
Moliyaviy ekspertlarning ta’kidlashicha, bitkoin narxining joriy sakrashi shunchaki vaqtinchalik spekulyatsiya emas, balki klassik makroiqtisodiyot muammolariga bozorning fundamental javobidir.
AQSh hukumati byudjet defitsitini qisqartirish va davlat qarzini muzlatish bo‘yicha qat’iy va tub choralarni ko‘rmaguncha, dollar kursining kuchsizlanish tendensiyasi davom etishi mumkin. Bunday sharoitda bitkoin va qimmatbaho metallar XXI asrda kapitalni saqlab qolish va ko‘paytirishning eng ishonchli vositalaridan biri sifatidagi mavqeini yanada mustahkamlamoqda.
