O‘zbekistonda abituriyentlar soni o‘tgan yilga nisbatan 161 ming taga kamaydi. Oliy ta’limga bo‘lgan qiziqishning pasayishi sabablari, gender nomutanosibligi va mehnat bozori trendlari tahlili.
Bilim va malakalarni baholash agentligining yakuniy statistikasi yoshlar dunyoqarashida jiddiy burilish boshlanganini ko‘rsatdi: onlayn ro‘yxatdan o‘tgan abituriyentlarning umumiy soni 732,4 ming nafarni tashkil etdi.
Taqqoslash uchun, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 894,2 ming nafarga teng edi. Shunday qilib, joriy yilda abituriyentlar oqimi 161,8 ming nafarga yoki qariyb 18 foizga qisqardi. Xo‘sh, yillar davomida shakllangan “diplom kulti” nega bunday tezlik bilan o‘z mavqeyini yo‘qotmoqda?
Imtihon tillari va gender holati: qizlar yetakchi
Imtihon topshirish tillari bo‘yicha taqsimot respublikadagi demografik holatni aks ettiradi. Abituriyentlarning mutlaq ko‘pchiligi davlat tilini tanlagan:
-
O‘zbek tili: 644 ming kishi (87,9%);
-
Rus tili: 71,4 ming kishi (9,7%);
-
Qoraqalpog‘iston tili: 14,9 ming kishi (2,0%);
-
Boshqa tillar: 1,9 ming kishi (0,4%).
Joriy yilning eng e’tiborli jihatlaridan biri — xotin-qizlarning oliy ta’limga intilishi erkaklarga qaraganda yuqoriligicha qolayotganidir. Joriy mavsumda 386,1 ming nafar qiz bolaga qarshi 346,2 ming nafar yigit hujjat topshirdi. Farq qizlar foydasiga 39 mingdan oshdi.
Muhim eslatma: Hujjat topshirgan abituriyentlar uchun test sinovlarida ishtirok etish to‘lovini amalga oshirishga sanoqli soatlar qoldi (muddat — 26-iyun, soat 23:59 gacha). To‘lovni o‘z vaqtida qilmaganlar imtihonlarga qo‘yilmaydi va yakuniy raqamlar yana bir oz kamayishi mumkin.
Pasayishning uchta asosiy sababi: ekspert nigohi
Abituriyentlar sonining birdaniga 18 foizga qisqarishi tasodifiy holat emas, balki so‘nggi yillardagi ijtimoiy-iqtisodiy omillar va islohotlar नतीजाsidir. Buning uchta asosiy sababini ko‘rsatish mumkin:
1. “Diplom” o‘rnini pragmatizm egallashi va professional ta’limning o‘sishi
So‘nggi yillarda xususiy va xorijiy oliygohlar filiallarining ko‘payishi bozorni diplomlar bilan to‘yintirdi, biroq ularning aksariyati bitiruvchilarga yuqori maoshli ish kafolatlay olmadi. Zamonaviy yoshlar va ularning ota-onalari qimmat kontrakt to‘lab, 4 yil vaqt yo‘qotgandan ko‘ra, 6–12 oylik qisqa muddatli IT, xorijiy tillar yoki kasb-hunar kurslarida (kollej va texnikumlarda) o‘qib, tezroq mustaqil pul topishni afzal ko‘rmoqda.
2. Demografik tanaffus
Hozirgi abituriyentlar — 2000-yillarning o‘rtalarida tug‘ilgan yoshlardir. O‘sha davrda O‘zbekistonda tug‘ilish ko‘rsatkichlari 2010-yillarning oxiridagi demografik portlashga qarганда ancha barqaror va pastroq bo‘lgan. Bu tabiiy demografik to‘lqinning ta’siridir.
3. Yigitlarning ustuvor maqsadlari o‘zgargani
Yigitlar o‘rtasida oliygohga topshirish ko‘rsatkichi pastligi (qizlardan 40 mingga kam) ularning tezroq iqtisodiy mustaqillikka intilayotganidan dalolat beradi. Erkaklar ko‘proq kichik biznes, xizmat ko‘rsatish, savdo yoki davlat liniyasi orqali xorijga (Yevropa, Janubiy Koreya, Yaponiya) qonuniy mehnat migratsiyasiga ketishni afzal ko‘rishmoqda.
Abituriyentlar bosimining kamayishi oliygohlarning o‘zi uchun ijobiy signal: eng ommabop yo‘nalishlardagi sun’iy raqobat pasayadi, bu esa ta’lim sifatiga va professor-o‘qituvchilar yuklamasini kamaytirishga xizmat qiladi. Ikkinchi tomondan, talaba to‘plashga o‘rgangan xususiy oliygohlar endi har bir abituriyent LinkedIn yoki boshqa platformalarda kurashishga, ta’lim sifatini oshirishga va narxlarni tushirishga majbur bo‘ladi.
O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun esa bu trend diplom emas, balki real ko‘nikmalar (hard skills) davri boshlanganini anglatadi.
