Hukumat ko‘chmas mulk va yog‘och mahsulotlari arzon sotilganda soliq bazasini bozor narxida qayta hisoblash tartibini tasdiqladi. Misolda kam hisoblangan soliq uchun 244,5 mln so‘m qo‘shimcha yozildi.
O‘zbekiston hukumati soliq organlariga, agar ko‘chmas mulk yoki muayyan turdagi tovarlar real bozor bahosidan past qiymatda sotilgan bo‘lsa, soliq bazasini qayta hisob-kitob qilish huquqini beruvchi yangi tartibni tasdiqladi. Vazirlar Mahkamasining 18-maydagi qarori 2026-yilga mo‘ljallangan davlat dasturi va yashirin iqtisodiyotga barham berish chora-tadbirlari doirasida qabul qilingan bo‘lib, bozorda teng raqobat muhitini yaratishga qaratilgan. Yangi qoidalarga ko‘ra, agar shartnomadagi narx o‘sha hududdagi o‘xshash ob’ektlarning o‘rtacha bozor qiymatidan 20 foizdan ko‘proq farq qilsa, soliq idoralari Soliq kodeksining 248-moddasiga tayanib, bitim summasiga o‘zgartirish kiritadi va soliq bazasini qayta shakllantiradi.
Narxni sun’iy ravishda pasaytirish holatlarini aniqlash uchun soliqchilar tuman, shahar yoki mintaqa miqyosida mustaqil tomonlar o‘rtasida amalga oshirilgan o‘xshash shartnomalarni tahlil qiladi. Axborot manbalari sifatida elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari, raqamli markalash tizimi, notariat, bojxona, birja va davlat xaridlari platformalari, sotuvchilarning narxnomalari, OAV ma’lumotlari hamda banklarning garov mulkini qayta baholash hisobotlaridan foydalaniladi. Ko‘chmas mulk ob’ektlarining yakuniy bozor qiymati ommaviy baholash sohasidagi vakolatli davlat organining xulosalari asosida belgilanadi va soliq bazasi shu ko‘rsatkich bo‘yicha hisoblanadi.
Hujjatga ilova qilingan rasmiy misolda keltirilishicha, korxona Toshkent shahrining Mirzo Ulug‘bek tumanida joylashgan, maydoni 216,04 kvadrat metr bo‘lgan uchinchi qavatdagi turar joyni har bir kvadrat metrini 1,07 million so‘mdan, ya’ni jami 231,2 million so‘mga sotgan. Biroq soliq organlarining tahlili shuni ko‘rsatdiki, ushbu mahalladagi o‘xshash uylarning o‘rtacha bozor narxi kvadrat metri uchun 6,1 million so‘mni tashkil etadi. Narxlardagi farq 20 foizlik cheklovdan oshib ketgani sababli, soliq bazasi bozor qiymatidan kelib chiqib 1,317 milliard so‘m etib qayta hisoblangan, o‘rtadagi farq esa QQSsiz 970,2 million so‘mni tashkil qilgan. Natijada korxonaga qo‘shimcha ravishda 116,4 million so‘m QQS va 128,1 million so‘m foyda solig‘i hisoblanib, jami donachisleniye miqdori 244,5 million so‘mga yetgan.
Tadbirkorlar soliq idoralari belgilagan narxga rozi bo‘lmaslik va shaxsiy kabinet orqali o‘z e’tirozlarini yuborish huquqiga ega. Buning uchun ular o‘z mablag‘lari hisobidan mustaqil baholovchini jalb qilib, narxni asoslab berishlari mumkin. Agar soliq to‘lovchi hisobotlarga o‘zgartirish kiritmasa va asosli vaj ko‘rsatmasa, soliq idorasi bazani o‘zi mustaqil tuzatadi. Birinchi bosqichda ushbu tartib ko‘chmas mulkdan tashqari, yog‘och va undan tayyorlangan mahsulotlar, jumladan, qurilishbop yog‘och, fanera hamda DSP materiallariga ham tatbiq etiladi. Mazkur qoidalar davlat tomonidan narxi tartibga solinadigan tovarlar, tabiiy monopoliya sub’ektlari mahsulotlari, davlat xaridlari hamda xalqaro shartnomalar yoki prezident va hukumat qarorlari asosida qat’iy narxlarda yetkazib beriladigan tovarlarga nisbatan qo‘llanilmaydi.
