Meta-tavsif: Respublika ortiqcha vaznli fuqarolar ulushi bo‘yicha mintaqada birinchi o‘rinni egalladi. 1980-yildan buyon o‘sish 36 foizni tashkil etdi, iqtisodiy zarar esa 2060-yilga borib 21 mlrd dollardan oshishi mumkin.
O‘zbekiston sog‘liqni saqlash sohasida jiddiy muammoga duch keldi. Sanepidqo‘mita ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizning katta yoshli aholisining yarmidan ko‘pi ortiqcha vaznga ega, har beshinchi fuqaro esa semizlikdan aziyat chekmoqda. Respublikada o‘rtacha tana vazni indeksi (TVI) 26,5 kg/m² ni tashkil etdi — bu butun Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir.
Our World in Data platformasi Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) TVI 25 punktdan yuqori bo‘lgan odamlar bo‘yicha global hisobotini e’lon qildi. Tadqiqotga ko‘ra, O‘zbekiston dunyoda 59-o‘rinni va mintaqada mutloq birinchi o‘rinni egalladi: fuqarolarning 64 foizida ortiqcha vazn aniqlangan. Qo‘shni davlatlardagi vaziyat quyidagicha aks etgan:
1980-yildan buyon O‘zbekistonda Markaziy Osiyodagi eng keskin o‘sish kuzatildi — ortiqcha vaznli odamlar ulushi 28 foizdan 64 foizga yetdi. Mutaxassislar buning sabablarini urbanizatsiya, kamharakat turmush tarzi va milliy yog‘li taomlar iste’moli kabi kompleks omillar bilan bog‘lashmoqda.
O‘zbekistondagi muammoning uchta asosiy omili
-
Tuzning haddan tashqari ko‘p iste’mol qilinishi: O‘zbekiston aholisi kuniga o‘rtacha 14,9 gramm tuz iste’mol qiladi, JSST normasi esa 5 grammdan oshmasligi kerak.
-
Nomonosib rasion: hamyurtlarimizning uchdan bir qismi meva va sabzavotlarni yetarli miqdorda yemaydi, aholining 46 foizida esa xolesterin miqdori yuqori.
-
Kamharakatlik: jismoniy faollikning pasayishi yuqori kaloriyali taomlar iste’moli fonida yuz bermoqda.
Global kontekst va boshqa mamlakatlar tajribasi
199 ta mamlakat kiritilgan global reytingda Tinch okeani orol-davlatlari (91 foizgacha) yetakchilik qilmoqda. AQSHda aholining 71 foizi, BAAda 70 foizi, Buyuk Britaniyada esa 62 foizi ortiqcha vaznga ega.
Eng past ko‘rsatkichlar Afrikada qayd etilgan, rivojlangan davlatlar orasida esa Yaponiya (atigi 24 foiz) o‘zining ovqatlanish madaniyati va “Xara xachi bu” — 80 foizgacha to‘yib ovqatlanish qoidasi tufayli ajoyib natija ko‘rsatmoqda.
Zaif qatlamlarga zarba: O‘zbekistonda bu tendensiya o‘sib kelayotgan avlod va ayollarga ko‘proq salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. World Obesity Atlas ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizda qariyb 3 million bola va o‘smirlar, shuningdek, 15–49 yoshdagi homilador bo‘lmagan ayollarning 40 foizdan ortig‘i ortiqcha vaznga ega.
Ushbu dinamika 2-toifa qandli diabet va gipertoniya kasalliklarining keskin ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda. Ekspertlarning prognozlariga ko‘ra, agar vaziyat o‘zgarmasa, 2060-yilga borib semizlik muammosining O‘zbekiston iqtisodiyotiga keltiradigan zarari 21,6 milliard dollarga yetishi mumkin, bu esa mamlakat yalpi ichki mahsulotining (YalPI) qariyb 4,7 foizini tashkil etadi.
