YUNISEF prognozlariga ko‘ra O‘zbekiston aholisi 2050 yilga borib 52 million kishidan oshadi, aholining o‘rtacha yoshi esa 35 yoshga yetib, keksalar soni uch barobarga ko‘payadi.
O‘zbekiston aholisi jadal sur’atlarda o‘sib bormoqda va yaqin o‘n yilliklarda mamlakat yangi demografik marralarni zabt etishi kutilmoqda. YUNISEF tashkilotining Markaziy Osiyoda 2050 avlodi nomli yangi tahliliy ma’lumotnomasida keltirilishicha asr boshida, ya’ni 2000 yilda 25 million kishini tashkil etgan respublika aholisi soni 2025 yilga kelib 37 millionga yetdi. Kelajakdagi prognozlar ham o‘sish sur’ati to‘xtamasligini ko‘rsatmoqda. Hisobotga ko‘ra mamlakat aholisi soni 2030 yilga borib 40 milliondan, asr o‘rtalariga, ya’ni 2050 yilga borib esa 52 million kishidan oshishi kutilmoqda. Respublikadagi bu darajadagi ulkan o‘sish birinchi navbatda tug‘ilish ko‘rsatkichlarining o‘lim darajasidan doimiy ravishda sezilarli darajada yuqori bo‘lib qolayotgani hisobiga ta’minlanadi.
Mamlakatdagi demografik o‘sish sur’atlari real vaqt rejimida ham o‘z tasdig‘ini topmoqda. Rasmiy statistik ma’lumotlarga muvofiq 2026 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra O‘zbekistonda doimiy aholi soni 38.2 millionni tashkil etgan bo‘lsa, joriy yilning 7 aprel holatiga kelib bu ko‘rsatkich 38 million 401 ming 654 kishiga yetdi. Ushbu demografik natijalar tufayli O‘zbekiston bugungi kunda dunyodagi eng ko‘p aholiga ega bo‘lgan 40 ta etakchi davlatlar qatoridan mustahkam o‘rin egallab turibdi.
Aholining o‘rtacha yoshi va keksayish tendensiyasi
Aholining yosh tarkibidagi o‘zgarishlar mamlakat demografik qiyofasining bosqichma bosqich yetuklashib borayotganini yaqqol ko‘rsatmoqda. Agar 2000 yilda respublika aholisining o‘rtacha yoshi bor yo‘g‘i 20 yoshni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib bu ko‘rsatkich qariyb 30 yoshga yetdi. Kelgusida aholining qarishi va yetuklashishi jarayoni yanada tezlashishi kutilmoqda. Prognozlarga ko‘ra 2050 yilga borib O‘zbekiston aholisining o‘rtacha yoshi 35 yoshga yetadi.
Demografik tuzilmadagi o‘zgarishlarni asosiy yosh guruhlari kesimida ham yaqqol kuzatish mumkin:
-
Mehnatga layoqatli aholi: Mamlakatda 15 yoshdan 64 yoshgacha bo‘lgan mehnatga layoqatli aholi soni 2024 yildagi 23.9 million kishidan 2050 yilga borib 33 million kishidan oshib ketadi.
-
Keksa yoshdagi aholi: 2024 yilda respublikada 2.2 million kishini tashkil etgan keksa yoshdagi aholi soni 2050 yilga kelib qariyb uch barobarga ko‘payadi va 6 million kishidan ortadi.
Tug‘ilish darajasining pasayishi va demografik o‘tish
Aholining o‘rtacha yoshi asr o‘rtalariga borib 35 yoshga yetishi birinchi navbatda mamlakatdagi tug‘ilish darajasining bosqichma bosqich o‘zgarib borishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Agar 1990 yillarda O‘zbekistonda har bir ayolga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha farzandlar soni 4 nafardan yuqori bo‘lgan bo‘lsa, keyingi o‘n yilliklarda ushbu ko‘rsatkich sezilarli darajada pasayib, demografik muvozanatda jiddiy siljishlar yuz berdi. Mazkur pasayish tendensiyasi kelgusida ham o‘z kuchini saqlab qoladi.
Prognozlarga ko‘ra 2050 yilga borib mamlakatda tug‘ilish darajasi avlodlar almashinuvini ta’minlaydigan minimal ko‘rsatkichga yaqinlashadi, ya’ni har bir ayolga o‘rtacha 2.5 yoki 2.6 ta farzand to‘g‘ri kelishi mumkin. Asr o‘rtalariga kelib O‘zbekistonda 18 yoshgacha bo‘lgan bolalar soni 16 million atrofida bo‘lishi kutilayotgan bo‘lsa-da, ularning umumiy aholi sonidagi ulushi avvalgi o‘n yilliklarga nisbatan sezilarli darajada kamayadi. Bu jarayonlar O‘zbekistonning asosan yoshlar ustunlik qiladigan demografik davrdan asta sekinlik bilan demografik yetuklik bosqichiga o‘tayotganidan dalolat beradi.
