Meta-tavsif: Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi institut “Soliq” ilovasidagi ommaviy keshbek tizimidan voz kechishni boshlamoqda. Buning evaziga davlat lotereyalari va manzilli rag‘batlantirish tizimiga o‘tish taklif qilindi.
Mutaxassislarning fikricha, ushbu dastur o‘zining dastlabki vazifasini to‘liq bajardi — aholida chek talab qilish ko‘nikmasini shakllantirib, chakana savdoda shaffoflikni oshirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishga xizmat qildi. Biroq, bugungi kunga kelib mazkur dasturni saqlab turish davlat byudjeti uchun juda qimmatga tushmoqda.
Agar 2022-yilda keshbek to‘lovlariga 820 milliard so‘m yo‘naltirilgan bo‘lsa, 2025-yilga kelib bu ko‘rsatkich 1,51 trillion so‘mga yetdi. Agar amaldagi tartib o‘zgarmasa, 2026-yil yakunlari bo‘yicha davlat fuqarolarga qariyb 1,8 trillion so‘m keshbek to‘lashiga to‘g‘ri keladi. Taqqoslash uchun, kelgusi yilda bog‘chalar qurilishiga byudjetdan 900 milliard so‘m — keshbekdan ikki barobar kam mablag‘ ajratilishi ko‘zda tutilgan.
Ekspertlar keshbek mablag‘larining asosiy qismi usiz ham qonuniy va to‘liq soliq to‘lab ishlaydigan yirik savdo tarmoqlaridagi xaridlar uchun hisoblanayotganiga e’tibor qaratishgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, faqatgina 2026-yilning may oyida jami 146,6 milliard so‘m keshbek hisoblangan bo‘lsa, uning 10 foizdan ortig‘i mamlakatdagi 10 ta yirik savdo tarmog‘iga to‘g‘ri kelgan.
Ushbu ro‘yxatda Korzinka, Havas, Olma, UNG Petro, Safia, Afsonalar vodiysi, KFC, Cheese Day, Makro va EVOS yetakchilik qilmoqda. Bundan tashqari, dasturda suiiste’molchilik holatlari, ya’ni ayrim sotuvchilar tomonidan hech qanday xaridsiz, shunchaki rag‘bat pulini olish uchun soxta cheklar rasmiylashtirilayotgani aniqlangan. Shu sababli ommaviy rag‘batlantirishdan voz kechib, e’tiborni soliqdan qochish xavfi yuqori bo‘lgan kichik do‘konlar va umumiy ovqatlanish sohasiga qaratish lozimligi aytilmoqda.
Amaldagi model o‘rniga kichik do‘konlar va kafelarda cheklarni ro‘yxatdan o‘tkazgan xaridorlar o‘rtasida yirik pul mukofotlari, avtomobillar va qiymati 5 million so‘mdan yuqori bo‘lgan qimmatbaho sovg‘alar o‘ynaladigan davlat lotereyalarini tashkil etish taklif qilinmoqda.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, bunday lotereyalarni o‘tkazish uchun yiliga bor-yo‘g‘i 100 milliard so‘m talab etiladi, bu esa hozirgi keshbek xarajatlaridan qariyb 20 barobar kamdir. Shu bilan birga, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlar uchun joriy etilgan QQS qaytarish (ijtimoy reyestrdagilar uchun keshbek) tizimi o‘zgarishsiz qoladi. Tahlilchilar xulosa qilishicha, bugungi kunda soliq organlari ixtiyorida onlayn-kassalar, elektron hisob-fakturalar, raqamli markirovka va sun’iy intellekt kabi zamonaviy nazorat vositalari mavjud bo‘lib, yashirin aylanmaga qarshi kurashni aynan ushbu texnologiyalar hisobiga davom ettirish zarur.
